مروری بر کتاب تافی: شعر روایی؛ به مثابه‌ی بستری برای قصه‌گویی

مروری بر کتاب تافی: شعر روایی؛ به مثابه‌ی بستری برای قصه‌گویی

من آن کسی که می‌گویم نیستم
مارلا آن کسی که فکر می‌کند نیست.
من دختری‌ام که می‌خواهد فراموش کند
مارلا زنی است که می‌کوشد به خاطر بیاورد.
و به همین سادگی، داستان تکان‌دهنده‌ی تافی شروع می‌شود.

معجزه‌ی سارا کروسان

آلیسون دختر نوجوانی است که به‌خاطر دشواری‌های زندگی و بی‌اخلاقی‌ها پدر، از خانه فرار می‌کند. او ناخواسته قدم به خانه‌ی زنی به نام مارلا می‌گذارد و با او هم‌خانه می‌شود. مارلا به بیماری دیمنشیا دچار شده و حافظه‌اش درست کار نمی‌کند. او آلیسون را با دوست سال‌های نوجوانی‌اش، تافی، اشتباه می‌گیرد. همین می‌شود که آلیسون، هم نام و هم نقش تافی را می‌پذیرد. اول، فقط برایش مهم است سقفی بالای سرش داشته باشد. اما کمی که پیش می‌رود، معجزه‌ی سارا کروسان آغاز می‌شود: غیرمنتظره‌ترین دوستی میان دو غریبه شکل می‌گیرد.

سارا کروسان کیست؟

سارا کروسان نویسنده‌ی جوان ایرلندی است که نخستین کتابش در سال 2013 منتشر شد و همان سال، نامزد جایزه‌ی معتبر مدال کارنِگی شد. او فارغ‌التحصیل رشته‌های فلسفه و ادبیات از دانشگاه وارویک است و جوایز بسیاری در کارنامه دارد، از جمله؛ جایزه‌ی انجمن کتابفروشان انگلیس، جایزه‌ی کتاب سال ایرلند، نامزدی مدال کارنگی، جایزه‌ی کتاب کودک و نوجوان رِدهاوس و جایزه‌ی ادبیات نوجوان آلمان (برای ترجمه‌ی آلمانی کتاب «یک دقیقه بعد از نیمه‌شب.») او استاد استفاده از شعر آزاد در قالب رمان است. کروسان در سال 2018 به عنوان سفیر ادبیات کودک و نوجوان ایرلند معرفی شد.

سارا کروسان

تافی؛ یک رمان در قالب شعر روایی

پیرنگ کتاب «تافی» نوشته‌ی سارا کروسان و ترجمه‌ی کیوان عبیدی آشتیانی، پیچیدگی چندانی ندارد. تعداد شخصیت‌ها زیاد نیست. ماجراجویی و هیجان رخ نمی‌دهد. پس چطور است که به محض شروع کتاب، زمین گذاشتنش تقریباً غیرممکن می‌شود؟ کروسان از دو منظر شاهکار کرده: قالبِ اثر و درون‌مایه‌ی آن.

آنچه امروز به نام رمان در قالب شعر آزاد می‌شناسیم، در حقیقت به سه هزار سال پیش از میلاد و حماسه‌ی گیلگمش بازمی‌گردد. علاوه بر گیلگمش، ایلیاد و اودیسه اثر هومر شاعر حماسه‌سرای یونان باستان نیز در این قالب سراییده شده‌اند. رمان شعر آزاد، شعر روایی یا رمان‌شعر روایتی در حجمِ یک رمان است که به جای نثر کامل، نظم روایی (در قالب‌های مختلفش) دارد. در این سبک رمان نیز دیگر عناصر ادبی خلق داستان، از جمله پیرنگ، بسط و گسترش شخصیت‌ها، راوی، دیالوگ، روایت، توصیف و کنش‌گری وجود دارد. همچنین، گرچه ساختار روایی اثر مشابه نووِلا یا رمان‌کوتاه است، آرایش داستان معمولاً به‌شکل چندفصلی یا چندبخشی‌های کوتاه است.

در این قالب از رمان، با تغییر هر بخش یا فصل (هر قدر هم که کوتاه و گاه حتی نیم‌صفحه‌ای باشند)، چشم‌انداز یا دورنما متغیر است. با تغییر بخش یا فصل، خواننده با ضرب‌آهنگی مناسب می‌تواند اندیشه‌های شخصی یا گفت‌وگوهای درونی شخصیت یا شخصیت‌های روایت را «بشنود.» آلکساندر پوشکینِ بزرگ نیز اثر خود به نام «یوگنی آنگین» را در سال 1833 در این قالب نوشت.

چرا سارا کروسان شعر روایی را انتخاب می‌کند؟

اکنون سؤال چنین است: چرا سارا کروسان برای «تافی» به سراغ قالب شعر آزاد یا شعر روایی رفته است؟ در یکی دو مصاحبه‌ای که از او خواندم، توضیح داده بود که تصمیمی خودآگاهانه برای این انتخاب نداشته؛ طوری‌که انگار داستان و شخصیت اصلی آن، یعنی آلیسون/تافی، چنین روندی را دامن زده‌اند. کروسان در «تافی» دست بر موضوع‌ها و درون‌مایه‌هایی با حساسیت بالا می‌گذارد. او از خشونت خانگی، فقر، تبعیض طبقاتی، تنهایی، مرگ مادر و ظلم‌های پدرِ سرگردان می‌گوید. پدر تافی از فرزندش خشمگین است، چون همسرش در زمان زایمان دختر، از دنیا رفت. پرداختن به درون‌مایه‌هایی چنین دشوار در قالب رمان شعر آزاد، شاید با تلطیفِ رسانه‌ی بیانی، می‌تواند چنین اثرگذار باشد. بسیاری از نوجوانان و جوانان و حتی بزرگسال‌ها حوصله‌ی چندانی برای خواندن کتابی درباره‌ی درد و رنج دیگران ندارند. پس با روده‌درازی و داستان‌سرایی‌هایی چندصدصفحه‌ای، کمکی به این گروه از خوانندگان نمی‌شود.

رمان تافی

ویژگی‌های مهم زبانی و ساختاری در رمان تافی

از سوی دیگر، وقتی اثری در قالب شعر روایی سرود می‌شود، با بخش‌ها و فصل‌های کوتاه، بخشی از پردازشِ داستان و شخصیت‌ها انگار به عهده‌ی خواننده قرار می‌گیرد. و چنین است که به مقوله‌ی مرگِ مؤلف می‌رسیم که رولان بارت در مقاله‌ای به همین نام از آن یاد می‌کند. بارت به‌روشنی روش نقد ادبی سنتی را که قصد نویسنده و همه‌کاره بودن او در برداشتِ از اثرش را در خوانش و تفسیر متن دخالت می‌دهد، به چالش می‌کشد. در «تافی» سارا کروسان توصیف و تعریف‌های طولانی و پرطمطراق را کنار گذاشته. او با اقتصادِ کلامش، دست خواننده را می‌گیرد و از او دعوت می‌کند قدم به جهانِ خیال‌انگیز و شعرگونه‌ی تافی بگذارد. با او نفس بکشد، با او بترسد، تنها بماند، مهربانی کند، از تنهایی دربیاید.

همچنین، کروسان در «تافی» به درون‌مایه‌های متعدد پرداخته که می‌شود به این‌ها اشاره کرد: فقر، تبعیض اجتماعی، خشونت خانگی، بدسرپرستی، تنهایی، دزدی، فراموشی، آوارگی و دوست‌یابی. از این منظر نیز، خواننده بسته به دغدغه‌ها و تجربه‌ی زیسته‌ی خویش برداشتی از اثر خواهد داشت. مواجهه با مشکلات روحی، ترس از تنهایی، ایستادگی دربرابر زورگویی و قلدری و ایجاد احساس تعلق در «تافی» به زیباترین و از آن مهم‌تر، «انسانی‌ترین» شکل ممکن تجلی می‌یابند.

دخترِ قهرمانِ کتاب با هوش سرشار خود، زمانی می‌رسد که همه‌چیزش را باخته. آن لحظه است که بی ترسِ از دست دادن، با تکیه بر بداهه بودن، خانه‌ای برای خود دست‌وپا می‌کند، بی آنکه بداند صاحب خانه، مارلا، به‌زودی جای خانواده‌ی نداشته‌اش را خواهد گرفت. تمام این فراز و فرودهای داستانی، این شخصیت‌های دوست‌داشتنی و باورپذیر تجربه‌ای متفاوت از خواندن را برای مخاطب فراهم کرده‌اند.

ارتباط‌ تافی با نامزد پدرش، دوستی که پیدا می‌کند، احساس مسئولیتش در برابر مارلا، تلاشش برای ترمیم رابطه با پدر و سرانجام پذیرش و استقلال، همگی به‌زیبایی و بعضی تنها با چند جمله‌ی کوتاه تعریف می‌شوند. اینجاست که هنرِ سارا کروسان خود را نشان می‌دهد.

کیوان عبیدی آشتیانی؛ مترجم آثار سارا کروسان

در این میان اما نباید از چیره‌دستی مترجم، کیوان عبیدی آشتیانی، غافل شویم. خانم عبیدی آشتیانی از جمله مترجم‌هایی است که برای انتخاب کتاب‌ها وقت می‌گذارد و در زمان انتخاب خواننده را در نظر می‌گیرد. دغدغه‌اش آشنا کردن کتابخوان‌های ایرانی (به‌ویژه نوجوانان و جوانان) با مسائل انسانی زندگی است. او می‌خواهد از موضوعاتی بگوید که در مدرسه چندان به آن‌ها پرداخته نمی‌شود؛ موضوع‌هایی مثل تنهایی، احساس تعلق، تفاوت‌های فردی، پذیرش تفاوت‌ها و دانستن اینکه اشکالی ندارد «من» مثل «بقیه» نباشم. عبیدی آشتیانی مترجمی شجاع است؛ یک نگاه به کارنامه‌ی پُروپیمانش نشان می‌دهد هدف او ارائه‌ی آثاری است که تاریخ مصرف ندارند.

او برای بچه‌هایی (و البته بزرگ‌ترهایی) ترجمه می‌کند که سلیقه و ذائقه‌شان را با کتابِ خوب پرورش داده‌اند. ترجمه‌های او جوایز بسیاری از جمله لوح تقدیر IBBY و جایزه‌ی پروین اعتصامی را برایش به ارمغان آورده‌اند. کیوان عبیدی آشتیانی از آن دست مترجمانی است که می‌شود با خیال راحت به انتخابش اعتماد کرد. کتاب دیگری از سارا کروسان به نام «یک دقیقه بعد از نیمه‌شب» نیز با ترجمه‌ی او در نشر افق منتشر شده است.

برای خرید رمان «تافی» اینجا کلیک کنید.

نویسنده: ثمین نبی‌پور، مترجم و منتقد ادبی

منتشرشده در  فصلنامه نقد و معرفی کتاب «فصل کتاب»، شماره اول، تابستان ۱۴۰۰

دیدگاهتان را بنویسید